jesteś tu: Duszpasterstwo Ministrantów > Kultura

Jan Guillou - "Zło"

Powieść Jana Guillou rozpoczyna się w Sztokholmie, gdzie w państwowej szkole uczy się czternastoletni Erik. Chłopiec, mimo swojej trudnej sytuacji rodzinnej, nie znajduje zrozumienia i pomocy wśród grona pedagogicznego. Uwikłany w liczne rozboje i awantury zostaje wydalony ze szkoły z brakiem możliwości edukacji w państwowych szkołach. Dzięki pomocy swojej matki trafia do prywatnej szkoły z internatem w Stjärnsbergu, gdzie przeżywa wewnętrzną przemianę i diametralnie zmienia swoje życie.

Swoje dzieciństwo Erik przeżywa w Sztokholmie razem ze swoją rodziną (mamą, ojczymem i młodszym bratem). Pomimo jego dobrego zachowania w domu stał się ofiarą sadystycznego ojczyma, który doszukiwał się błahych powodów, by znęcać się nad swoim pasierbem. Chłopiec nie tylko nauczył się radzić sobie z bólem fizycznym, ale także psychicznym. Jego ciało i dusza uodporniły się na zadawane ciosy i obelgi ojczyma. Zaskakujące zachowanie matki, która podczas gdy jej syn był bity, grała na pianinie utwory Chopina, nie świadczy o jej obojętności wobec krzywdy własnego dziecka, ale wyłącznie o jej bezradności wobec tych sytuacji. Zło, którego doświadczał w domu, Erik przelewał na życie szkolne. Dzięki swojej nadzwyczajnej inteligencji, umiejętności manipulowania ludźmi oraz wytrzymałości fizycznej i sile, szybko zjednuje sobie kolegów i razem z nimi tworzy gang, na czele którego staje. Ich działalność nie polegała jedynie na zbieraniu haraczy i manipulowaniu uczniami szkoły, lecz także na kradzieżach i rozbojach, które miały miejsce na terenie całego miasta. W wyniku przygotowanej akcji przez policję gang Erika zostaje rozbity. Członkowie gangu w swoich zeznaniach obarczają Erika winą za dokonane przestępstwa, czego konsekwencją jest wydalenie chłopca ze szkoły bez możliwości kontynuowania edukacji w szkołach państwowych. W wyniku zaistniałej sytuacji Erik zawodzi się na swoich "przyjaciołach" i traci zaufanie do ludzi. W głowie bohatera brzmią ciągle słowa, które usłyszał od swojego dyrektora: "Ty jesteś samym złem, i takich jak Ty trzeba unicestwić." Świadomość tego, że po powrocie do domu zostanie ponownie ukarany i poniżony, a także brak perspektyw na przyszłość, wzbudziło w nim uczucie lęku przed tym, co konieczne, a nieuniknione. Ku jego zaskoczeniu, mama wiedząc o sytuacji syna postanowiła, przy pomocy znajomego adwokata, wysłać chłopca do prywatnej szkoły w Stjärnsbergu.

Wyjeżdżając do nowej szkoły Erik postanawia rozpocząć "nowe życie", w którym nie będzie miejsca na przemoc i akty terroru. Wkrótce chłopak przekonuje się, że zasady życia panujące w nowej szkole nie pozwolą mu na zrealizowanie postanowienia.

Podczas pierwszego dnia w nowej szkole Erik poznaje swojego współlokatora - Piera, który mimo dzielących ich różnic staje się jego jedynym przyjacielem. Pier wprowadza Erika w realia szkoły i przedstawia mu zasady w niej panujące. Szkoła Erika, ku jego wielkiemu rozczarowaniu staje się miejscem prześladowań starszych kolegów nad młodszymi. Takie zachowania są nazywane "koleżeńskim samowychowaniem". Bohater powieści nie zdaje sobie sprawy z sytuacji, w której się znalazł. Erik jest jedyną osobą w szkole, która ma odwagę przeciwstawić się panującym tam zasadom. Jego sprzeciw i nieposłuszeństwo starszym tzw. "Radzie" jest powodem wzmożonego ataku ze strony starszych na jego osobę.

Erik pamiętając o swoim postanowieniu unikania przemocy stawia opór starszym kolegom wykorzystując swoją inteligencje, wiedze i spryt. Od tej pory jego bronią nie są uniesione w górę pięści, gotowe uderzyć przeciwnika zadając mu ból, ale wytrwałość w postanowieniu połączona z jego inteligencją i błyskotliwością. Im większy chłopiec stawia opór starszym prześladowcom, tym bardziej oni na nim się znęcają, wymyślając coraz to okrutniejsze formy przemocy (np. obrzucenie go ludzkimi odchodami, czy polewanie go na przemian zimną i gorącą wodą). Można się zastanawiać, skąd w naszym bohaterze taka siła, która pozwala mu znieść wszystkie ataki na jego osobę? Odpowiedź na to pytanie znajdziemy w przeszłości chłopca, kiedy to od małego dziecka był ofiarą ojczyma. Doświadczenia z dzieciństwa pomagają Erikowi znosić upokorzenia i przemoc fizyczną oraz motywują go do "walki".

Oprawcy widząc upór i bunt Erika, z którym nie potrafią sobie poradzić, zmieniają taktykę walki i postanawiają zniszczyć Erika niszcząc jego przyjaciela. Słabszy psychicznie i fizycznie Pier nie wytrzymując ciągłych ataków ze strony "Rady" postanawia wyjechać ze Stjärnsbergu pozostawiając współlokatora samego na polu "walki".

Był to kolejny cios dla naszego bohatera, który nie załamując się postanawia do końca rozprawić się ze swoimi prześladowcami obmyślając plan zemsty i realizując go pod osłoną nocy. Przemianie Erika towarzyszy relacja z pomocą kuchenną o imieniu Marja. Po pewnym czasie ich znajomość przeradza się w głębokie uczucie. Teraz Marja staje się jedyną bliską Erikowi osobą, na którą może liczyć i która wspiera go w ciężkich chwilach. W wyniku tej zakazanej znajomości Marja traci posadę i opuszcza miejsce pracy. Erik znów pozostaje sam. Nie minęło wiele czasu, kiedy chłopiec otrzymuje list od ukochanej, z którego dowiaduje się że Marja może być z nim w ciąży. Na nieszczęście Erika list dostaje się w ręce "Rady", która przekazuje go dyrekcji szkoły. Decyzja dyrektora jest jednoznaczna - chłopiec musi opuścić szkołę. Sytuacja wydaje się beznadziejna. Myśl o matce, która tak bardzo wierzy w swojego syna, motywuje go do jeszcze większej walki o swoją przyszłość i o dobre imię. Walczy już nie tylko z "Radą" ale z całym systemem szkolnym. Erik przypomina sobie o znajomym adwokacie, do którego zwraca się o pomoc. Następnie akcja toczy się bardzo szybko: Erik wygrywa "pojedynek" z władzami szkoły i może kontynuować naukę w Stjärnsbergu. Po ukończeniu szkoły Erik ze świadectwem w ręku wraca do domu, gdzie toczy ostatnią w życiu walkę. Postanawia raz na zawsze rozprawić się z ojczymem, tym samym zapewniając spokój sobie i całej rodzinie.

Historia opisana w tej powieści wywarła na nas mocne wrażenie, gdyż jest opisana językiem bardzo realistycznym, co sprawia, że czytający ma wrażenie, iż jest uczestnikiem przedstawianych wydarzeń. Budująca i pełna podziwu była dla nas postawa głównego bohatera - Erika, który mimo ciężkich doświadczeń życiowych, znajduje w sobie siłę i motywację do walki z tytułowym "złem", które go otaczało i które przez pewien czas nim kierowało. Osoba głównego bohatera może być wzorem dla współczesnej młodzieży, która również dziś może borykać się z podobnymi problemami, jednak nie zawsze sobie z nimi radząc. To wielka motywacja i wewnętrzna siła pomogły Erikowi poradzić sobie z napotkanymi trudnościami. Oby jak najwięcej młodych ludzi potrafiło w ten sposób rozwiązywać swoje problemy!

Wielkim zaskoczeniem dla nas był fakt, iż opisana historia wydarzyła się naprawdę.

Prawdziwym Erikiem okazał się Jan Guillou (1944), niezwykle popularny pisarz szwedzki, tłumaczony na wiele języków i wydawany w wielkich nakładach. Znany jest przede wszystkim jako autor kryminałów o super agencie Carlu Hamiltonie. Zanim zajął się pisaniem pracował jako dziennikarz. Z jego inicjatywy ukazały się liczne artykuły na temat Stjärnsbergu i zasad panujących w szkole, co doprowadziło do zamknięcia szkoły. W 1973 roku po ukazaniu się artykułu, w którym ujawnił nielegalną działalność szwedzkich służb IB został oskarżony o szpiegostwo i skazany na dziesięć miesięcy więzienia. W samej Szwecji powieść "Zło" sprzedano w ponad 450 tysiącach egzemplarzy. Przetłumaczona na kilkanaście języków, obsypana nagrodami (również poza Szwecją, np. we Francji), została przeniesiona na deski teatru, a następnie sfilmowana przez Mikaela Hafstroma. Film nominowano do Oscara w 2004 roku.

Piotr Śpiewok
Patrycja Skupień
Maciej Misztal

© A.D. 2003-2013 Redakcja ministranci.archidiecezja.katowice.pl