jesteś tu: Duszpasterstwo Ministrantów > Dokumenty kościoła

Ecclesia de Eucharistia

14. i ostatnia encyklika papieża Jana Pawła II o Eucharystii w życiu Kościoła
(17 kwietnia 2003)

"Kościół żyje dzięki Eucharystii" (Ecclesia de Eucharistia vivit) - to pierwsze słowa ostatniej encykliki papieskiej Jana Pawła II. Ukończył ją 17 kwietnia 2003 r. i to w sam Wielki Czwartek. Czyż może być lepszy dzień, niż właśnie pierwszy dzień Triduum Paschalnego, by postawić ostatnie słowa w dokumencie odnoszącym się do Eucharystii, której pamiątkę ustanowienia właśnie się obchodzi?

Papież we wprowadzeniu przypomina słowa Soboru Watykańskiego II o Mszy św., gdzie w Konstytucji dogmatycznej Lumen Gentium czytamy: "ofiara eucharystyczna jest <<źródłem i zarazem szczytem całego życia chrześcijańskiego>>" (LG, 11). W niej jest całe "dobro duchowe Kościoła" - żywy Chrystus.

Jan Paweł II wspomina, jak w roku 2000 dane mu było odprawiać Eucharystię u samych jej źródeł - w jerozolimskim Wieczerniku. Papież stawia zaskakującą tezę, iż Apostołowie nie zdawali sobie do końca sprawy, co oznaczały słowa konsekracji podczas wielkoczwartkowej Ostatniej Wieczerzy. Pojęli je dopiero w poranek wielkanocny. Surowy to sąd, ale - czy my sami bylibyśmy zdolni pojąć taką tajemnicę?

W pkt. 3 papież stwierdza, że Kościół rodzi się z tajemnicy paschalnej; z Eucharystii, która tę tajemnicę uobecnia. Ojciec Święty ukazuje, iż "momentem decydującym o tworzeniu się Kościoła jest z pewnością ustanowienie Eucharystii" (EdE, 5). Łamanie Chleba i przelanie Krwi w Wieczerniku to antycypacja (wyprzedzenie, zapowiedź) dzieła zbawienia na krzyżu. We wprowadzeniu właśnie Jan Paweł II używa wobec Eucharystii, naszej największej tajemnicy wiary (mysterium fidei) określeń: Łamanie Chleba, Przelewanie Krwi, Godzina naszego Odkupienia, Godzina Święta, w niezwykły sposób wprowadzając nas w paralelę każdej Ofiary Mszy św. i symboliki wielkoczwartkowego Wieczernika i Ogrójca.

Zdumienie Eucaharystią! To ono winno nam towarzyszyć za każdym razem - szczególnie zaś jej szafarzom: kapłanom. Właśnie to "zdumienie eucharystyczne" (EdE, 6) oraz zwrócenie jeszcze większej uwagi na zaniechanie złego pojmowania i nadużyć wobec Eucharystii jest celem tej encykliki. Papież w duchu przeżywania Wielkiego Jubileuszu 2000 pragnie na nowo zwrócić nasze oczy ku tej niesłychanej Tajemnicy i zachęcić do refleksji nad Nią.

Wielki Czwartek - dzień ustanowienia Eucharystii i Kapłaństwa. Zawsze w tym dniu Jan Paweł II kierował listy do wszystkich kapłanów świata. Papież wraca pamięcią do setek miejsc na całym świecie, w których dane mu było sprawować Ofiarę Mszy świętej; od górskich szlaków po ołtarze na stadionach i placach miast. Celebracja eucharystyczna miała dla niego dosłownie: uniwersalny charakter! (EdE, 8). Papież odwołuje się do kilku dokumentów papieskich i soborowych, dającym wyraz wielkiej troski Magisterium Kościoła o ten Największy Skarb. Dlatego też wyraża tym większe ubolewanie nad nadużyciami wobec Eucharystii: "Eucharystia jest zbyt wielkim darem, ażeby można było tolerować dwuznaczności i umniejszenia" (EdE, 10). W dalszych punktach Ojciec Święty opisuje Eucharystię w jej szczególnie ważnym: ofiarniczym aspekcie: jest Ona ofiarą "w pełnym sensie, która wciąż się uobecnia". Jest to ofiara Chrystusa nie tyle dla nas, co dar miłości i posłuszeństwa swemu Ojcu. Sam papież jasno tłumaczy, że "tajemnica (eucharystycznego przeistoczenia postaci chleba i wina) przerasta nasze myśli i może być pojęta tylko w wierze" (EdE, 13).

Eucharystia ma także wymiar i ukierunkowanie eschatologiczne, gdy wzywamy w lit. Eucharystycznej "Maryję zawsze Dziwicę, Aniołów, Świętych Apostołów, Męczenników i wszystkich świętych". Oto ziemia staje się częścią Nieba, przez bramę, którą jest Eucharystia! (EdE 19). Jest "promieniem chwały niebieskiego Jeruzalem".

Rozdział II (Eucharystia buduje Kościół) ukazuje dobitniej, iż istnieje ścisły związek między ustanowieniem Eucharystii, a powstaniem Kościoła. Oto bowiem w Wieczerniku gromadzą się Apostołowie, którzy będąc w przyszłości filarami Kościoła, zostają włączeni wraz "z Nim po raz pierwszy w Komunię sakramentalną" (EdE, 21). Właśnie dar komunii (jedności) wiernych, jakiego udziela nam Chrystus w Eucharystii buduje wciąż na nowo Kościół.

Papież przypomina na przykładzie św. Alfonsa Marii Liguori, o chwalebnej praktyce adoracji Chrystusa w Najświętszym Sakramencie, będącej jedną z form pobożności i kultu eucharystycznego. "Jak nie odczuwać odnowionej potrzeby dłuższego zatrzymania się przed Chrystusem (...) na duchowej rozmowie, na cichej adoracji w postawie pełnej miłości?".

W rozdziale III (Apostolski charakter Eucharystii i Kościoła) Ojciec Święty tłumaczy, dlaczego wierzymy i nazywamy Kościół "apostolskim". Ta trojaka argumentacjacja takiego określania Kościoła Katolickiego wydaje się istotna w kontekście rozumienia słów Wyznania Wiary (Credo): "wierzę w (...) apostolski Kościół". Papież nazywa Eucharystię "apostolską", gdyż jest ona "sprawowana zgodnie z wiarą Apostołów" (EdE, 27). Nadto objaśnia nam bardzo ważną kwestię określania celebracji Mszy św. przez kapłana jako "in Persona Christi". To coś "więcej niż w zastępstwie czy imieniu Chrystusa. In Persona Christi znaczy; w swoistym sakramentralnym utożsamieniu się z Prawdziwym i Wiecznym Kapłanem". Rezultatem tego jest fakt, iż zgromadzenie eucharystyczne koniecznie potrzebuje kapłana z mocą święceń, który dany jest jej przez biskupa. Papież nazywa kapłana darem! (Rodzi się pytanie: czy w rzeczywistości, gdzie nie brakuje powołań kapłańskich, traktuję jeszcze kapłana danego mnie i mojej parafii w kategoriach daru?).

Jan Paweł II wobec chęci zastąpienia niedzielnej Mszy św. "ekumenicznymi celebracjami Słowa Bożego lub nabożeństwami modlitewnymi" stawia sprawę jasno: nic nie moze zastąpić Ofiary Mszy św. w Dniu Pańskim! W pkt. 30 sprawowanie Eucharystii przez kapłana nazywa "główną i centralą racją bytu sakramentu kapłaństwa" ustanowionego wraz z Nią samą. Dlatego też papież gorąco zachęca i przypomina, by kapłani codziennie celebrowali Ofiarę Eucharystyczną. Ponadto dodaje, iż świadomy, czynny i owocny udział we Mszy św. oraz przykład pasterskiej miłości może przyczynić się do zasiania ziarna powołania kapłańskiego w sercach młodych ludzi. Dodaje: "nawet duże zapotrzebowanie" na kapłanów przy małej ilości kandydatów nie może wpływać nas "obniżenie ich poziomu moralnego i formacyjnego". Jan Paweł II wzywa do gorliwej modlitwy o nowe powołania kapłańskie, gdyż "nie zbuduje się żadnej wspólnoty chrześcijańskiej, jeżeli nie jest ona zakorzeniona w celebracji Najświętszej Eucharystii" (EdE, 33).

Rozdział IV (Eucharystia a komunia kościelna) papież rozpoczyna stwierdzeniem, iż to "eklezjologia komunii" jest centralną i podstawową ideą dokumentów soborowych. To głównie przez Eucharystię Kościół dąży do komunii (łac. communia - jedność, całość) między wiernymi a Bogiem oraz między samymi wiernymi. Do tej komunii potrzeba czystego serca, toteż papież za Tradycją Kościoła, Katechizmem, Kodeksem Prawa Kanonicznego przypomina, że: "jeśli ktoś ma świadomość grzechu ciężkiego, przed przyjęciem Komunii powinien przystąpić do Sakramentu Pojednania" (KKK 1385). Co więcej: osobom trwającym w "jawnym grzechu ciężkim" kapłan ma prawo odmówić udzielenia Komunii, w trosce o jedność i porządek Wspólnoty oraz mając na uwadze szacunek dla Najświętszego Sakramentu. Eucharystia ma tworzyć komunię i do niej wychowywać (EdE, 40). Dalej papież przynagla nas do przestrzegania obowiązku uczestnictwa w niedzielnej Mszy św. W odwołaniu do listu Dies Domini, mówi, że dzięki celebracji eucharystycznej Dzień Pański (Dies Domini) staje się prawdziwie dniem Kościoła (dies ecclesiarum) (EdE, 41).

W rozdziałach 42-46 czytamy, że odprawianie Eucharystii bez Komunii (tj. jedności w wierze) z Kościołem jest niemożliwe. Dodaje jednak, że można udzielać sakramentów; Eucharystii, Pokuty i Namaszczenia chorych innym chrześcijanom pod określonymi warunkami (EdE, 46) i wtedy, gdy wierzą oni w prawdę o potrzebie kapłaństwa służebnego w szafowaniu danym sakramentem.

W rozdziale V (Piękno celebracji eucharystycznej) Jan Paweł II zwraca pilniejszą uwagę na piękno Eucharystii, a także na te dziedziny, które wraz z nią się rozwijały: architekturę, muzykę, sztukę. Papież zwraca się do artystów, służących muzyce i sztuce sakralnej, by zawsze trzymali się norm wyznaczonych przez władze kościelne (EdE, 50). Papież napomina: "Skarb (Eucharystii) jest zbyt wielki i cenny, żeby ryzykować Jego zubożenie przez eksperymenty". Czytamy też, iż w związku z posoborową odnową liturgii dochodzi często do nadużyć związanych z "nieupoważnionymi innowacjami" (Ede, 52). Ojciec Święty przywołuje tu list św. Pawła do Kościoła w Koryncie (1 Kor 11, 17-34), gdzie Apostoł Narodów upomina braci w kwestii "uchybień w celebracji eucharystycznej" (wskazuje tym samym, iż problem ten nie jest nam obcy).

W rozdziale VI (W szkole Maryi, Niewiasty Eucharystii) papież podejmuje kwestię udziału i roli Maryi w Ofierze Eucharystycznej. To Ona nas do Niej prowadzi, toteż JP II wspomina włączenie tajemnicy Ustanowienia Eucharystii do tajemnic Światła Różańca Świętego (w liście Rosarium Virginis Mariae) (EdE, 53). Ojciec Święty wskazuje na głęboką analogię między maryjnym wyznaniem fiat ("niech mi się stanie"), a naszym amen, wypowiadanym po otrzymaniu Ciała Pańskiego w Komunii św. Oba te wyrażenia są jakby zgodą na przyjęcie Chrystusa. Papież określa Maryję "pierwszym tabernakulum w historii", niosącym Jezusa do Elżbiety, by ta mogła Go adorować. Jan Paweł II ukazuje rolę Maryi w Eucharystii; to Ona uczy nas postawy eucharystycznej; jest w każdej Ofierze Mszy św. Obecna.

W Zakończeniu Ojciec Święty wspomniał swoją pierwszą Mszę, którą odprawił, dodając, że od tamtego czasu codziennie sprawuje Najświętszą Ofiarę! Papież wskazuje, że program działania Kościoła jest stary, ten sam i niezmienny; zawarty w Ewangelii. Trzeba go codziennie realizować. Stawia jednak pytanie: jeżeli zaniedbamy Eucharystię; jak będziemy mogli zaradzić naszej nędzy?


Sądzę, iż nadszedł czas, by z poziomu emocji, jakimi zazwyczaj kierowaliśmy się wobec Papieża-Polaka (skądinąd pięknych i zrozumiałych) stanowczo przejść na poziom umysłowy - zacząć poznawać listy apostolskie, encykliki i książki Jana Pawła II, które są wykładnią Jego nauki, a co za tym idzie - nauki całego Kościoła Powszechnego. Dopiero wtedy tak naprawdę zrozumiemy i wypełnimy ogrom testamentu, jaki nam pozostawił największy z rodu Polaków.

Zachęcam do systematycznej lektury pism Jana Pawła II!

Piotr Lewandowski
Ecclesia de Eucharistia - encyklika Jana Pawła II
wyd. św. Jacka
Katowice 2003

© A.D. 2003-2013 Redakcja ministranci.archidiecezja.katowice.pl